Date Archives January 2013

Interesimi per trashegimine gjithnje e me ne rritje

23 janar 2013, Radio Kosova, Sa  me shume  ngritet  vetedia  e  qytetareve aq  me  shume rritet dashuria ndaj vlerave tradicionale dhe  gjithe asaj qe  perben  trashegimine  kulturore dhe shpirtrore. Artizanat nuk jane  me  vetem  b renda  qarqeve  te  familjeve  dhe farefisiit, por  kane  dale  jashte  mureve  dhe  jane  bere  nje  konkurrence  e  vertet ne  tregun e  Kosoves, ne  te  cilin  interesimi i konsumatoreve per  vlerat  trashegimore shqiptare eshte gjithnje e me i madh. 

Vjollca Muliqi, 41 vjecare nga Peja eshte bashkeshorte e  nene. Por, angazhimet rreth  bashkeshortit dhe  femijeve nuk e zbehen dot dashurine e trete te kesaj artizane,e cila shkon kohen e lire me pune dore. Dhe  kshtu,  ajo u shnderrua  ne  nje burim  te pandalur ideshe me  te gjitha  koloritet e e trashegimise kulturore shqiptare  me motive te vjetra te  paraardhesve te saj.  Dhe kjo  eshte  e vecanta  e cila produkteve te ekspozuara ne dyqanin e saj ua garanton nje  vend  te  denje  ne  treg.

“Ketu, gjithcka eshte sshqiptare. Kam veshje kombtare dhe krejt antike, meqe m´i sjellin grate nga paraardheseit e tyre, arka per paje, dizajne per  fejesa, martesa, dizajne  te  veturave, flamuj  te  qendisun e gjithcka cka perfshihen ne pune dore. Ndersa, interesimi eshte edhe me i madh se qe e kam pritur dhe une jam tejet e kenaqur“, thote Vjollca te cilen pervec punimit te artizanateve me motive kombtare, grumbullimi I gjesendeve te lashta dhe ekspozimi I tyre eshte nje vecori tjeter qe e dallon kete grua te zellshme nga grate e tjera.

„Keto m´i sjellin grate, se gjerat antike gjenden shume rralle. Une e bej ekspozimine  tyre ne dyqan dhe ato shiten shume shpejt. Sidomos jeleket e veshjes se Rrafshit te Dukagjintit, qorapet, pshtjellaket, lidhese e marhame, se secila me ate bukurine  e vet”.

Kemishe nusesh deri ne 200 vjet

Kemishe nusesh 200 vjecare dhe pixhama dhenduresh te lashta poaq, jane produkte te cilat mund te gjenden te eskpzuara neradhe dhe ate me mim krejt te kapshem per qytetarin.
“Ato jane pixhame te burrave, pune  dore  me  kokrra qe I kane cu nuset perpara me pajen ne arka. Ato jane shume te vlefshme se jane  200 vjecare. Mandej e  kam kemishen e pelhures  te  stergjyshes sime qe  e  ka  cu n’ qejz. Ajo nuk eshte perdor hic dhe nga stergjyshja, te gjyshja, mami dhe pastaj me ka ra n´dore mua. Dhe une tash e kam te ekspozuar ketu. Po. Gjithcka  qe eshte brenda dyqanit, eshte ne shitje”, thote Vjollca.

Fakti se eksponatet e vjetra jane te paperseritshme edhe vetem si kopje, ngrit vleren me shume. Ndersa, problem  perben sidomos mungesa e zhgunit ne treg, per te punuar tirq e jelek tradicional. 

„Sepse, sot po punohen, por jo origjinale i dikur. Sidomos zhguni eshte  zhduk krejt dhe gjendet rrallehere. Ndersa, ketu me se tepermi i kerkojne tirqt me zhguna origjinal. Sidomos qetash per  pavaresi,  kaloresat  kane kerku shume te une dhe jam perpjek duke dhane maksimumin,por s´kam mujt me gjet kurrkund“. 

Por, edhepse cdokund ne bote, lashtesia e antikiteteteve eshte edhe mase matese per cmimin, tek Vjollca ndodh e kunderta dhe cmimet shkojne paralel me mundesine e konsumatorit dhe gjendjen aktuale ekonomike. 

“Cmimet nuk jane te larta se edhepse gjithkund ne bote antika vleresohet  ne baze te vjetersise, ne  dyqanin tim kjo nuk ndodh per shkak te standardit te qytetarit. Ndaj, ne marreveshje me grate ne jemi pajtuar qe te moss ua leme cmimin shusme te larte dhe t´iu fle malli aty per shkak te pamundesise ta blejne. Dhe kshtu,qarkullimi eshte I vazhdueshem”. 

Kostume synetie me simbole kombtare

Perderisa ideja me e re dhe risi ne tregun e Kosoves eshte  veshja kombtare e synetise, e cila se shpejti pritet te dal ne treg.

 “Une jam duke pergatit projektin per kostume te synetise shqiptare. Dhe jam shume optimiste se do te kem sukses, meqe te gjithe atyre qe ua kam shpalos idene i kane lene kontaktet dhe me kane lut qe sa ma shpejt me e qit kete risi ne treg“.

Vjollca, kjo artizane e zellshme e cila vetem per je vit  ia  ka  dal  te ze nje vend te  denje ne treg, porosit qe „Sa  ma  shume  me e   rujt  antiken shqiptare e mbi te gjitha, veshjen kombtare e cila  ka  vlere  shume  shume  te  madhe“.

Dhe kjo po ndodh qe nga brezat me te rinj. Sepse, sa me e lart eshte vetdia e nje kombi aq me e thelle eshte dashuria per traditen, e  cila deshmon pa fjale identitetin kombtar dhe origjinalitetin e nje populli.

Kontributi I shumefishte I strellcjaneve gjate luftes per liri


14 janar 2013, Radio Kosova, Ne Strellc te Decanit, gjate luftes se Kosoves pervecse gjeten strehe qindra familje nga komuna e Decanit, Pejes dhe Gjakoves,nen mbrojtjen dhe mbeshtetjen e banoreve te ketushem ne lagjen e Gjukajve  funksionoi edhe nje spital i improvizuar, ne te cilin u trajtuan luftetaret e lirise. Per te nderuar kontributin e stafit mjeksor dhe popullates se ketushme,  ne  shtepine-spital te te  familjes  Gjukaj  sot eshte vene nje pllake perkujtimore.  

Mbishkrimi ne pllaken perkujtimore ne balle te nje shtepie ne veri te fshatit Strellc eshte deshmi se ketu  gjate luftes per clirimin e Kosoves kishte  bazen  nje spital i  improvizuar. Ndersa,  Agim  Gjukaj, biri i madh i kesaj familjeje per sherimin e luftetareve te lirise hapi dyert e shtepise se tij dhe te dy vellezerve mergimtare, Selimit dhe Azemit, sepse ai ishte i vetdishem obligimit ndaj atdheut. 

„Krejt  ne fshat eshte  kerkuar  nje  shtepi,  por  askush  nuk  ka  marr kete rrezik mbi vete. Kur kane ardhe te une iu kam thane:“Te tri shpiat i keni ne dispozicion:t‘ vellezerve  te mi  dhe  timen, e  une rri  n‘  shatorr  me  familje“ . Gjashte shtate muaj  sa ka zgjat kam qene te kembet e tyre komplet me familje  teme dite e nate“, thote z.Gjukaj i cili mbeti shembull i nje atdhetari te devotshem dhe vetmohues i cili nuk kurseu jeten e tij as te familjes  per t’perkrahur luften e shenjte per lirine e popullit te tij duke sherbyer me familje ne shtepine-spital te vellait Azemit.  

Agim Gjukaj


Imazh tjeter per Kosoven e lire…

„Moter, ka ba per kapuq t’ madh vec ai  qe asht  budalle. Duhet me ba per femijen tem qe  du me  e  pa n´liri, per popull tem, per atdhe  temin. U pane ma kapuqmedhenjt…Shpia  asht mur,kapital  i  vdekur. Gjithe Kosova ka qene e kallur flake. Rendesi  ka kontributi  qe e  kam  dhane  me  familjen  teme,  jeten  teme edhe s’ kam hezitu per asnje moment, absolutisht. Edhe  jam krenar!„

Por, atdhetari I devotshem Agim Gjukaj, gjate ketij rrugetimi te pergjakshem kishte nje imazh tjeter per Kosoven e lire.


„Une ndryshe krejt kam mendu. Nuk kam prit kurre qe njerezit me meritor te lehen nen hije e te harrohen. Nuk kam besuar kurre se ata qe ua besuam ndertimin e shtetit, kafshate pas kafshate do ta hane Kosoven. Nuk e kisha besuar kurre se me djersen e popullit e mbi kete toke te lare me gjakun e deshmoreve, prijesit tane do ta sigurojne jeten e nipit e te sternipit,e ne qe dhame e nuk kursyem asgje per kte toke, te perballemi vazhdimisht me veshtiresi ekzistence. Si pasoje e asasj kohe, gruaja ime per vite te tera vuan nga kanceri…Por, une nuk desha gje tjeter vec respektit se perpjekjet e mia dhe vetmohimin ia kam pas borxh atdheut!”

Agim Gjukaj, shembull i atdhetarit te devotshem 

Ne shenje mirenjohjeje per kontributin e kesaj familejeje,  stafit mjeksor dhe banoreve te fshatrave Strellc, ne kete shtepi  u zbulua pllaka perkujtimore e cila do te ngulit kete kontribut ne memorjen e gjeneratave te reja. 

Hasan Kamaj

“Kjo  pllake perkujtimore simbolizon luften, humanitetin, nderin dhe respektin e kesaj familjeje, kryekeput te Agim Gjukajt me bashkeshorten  e vet, Nifen. Te kesaj familjeje ne te cilen edhe femija i  vogel, Gazmendi-nxenesi yne ka dhene kontributin e vet, duke iu dhene te plagosurve uje, caj e veshmbathje. Se,  shpia  ka qene e Selimit, por Agimi me familje te vet ne ate shpi e ka dhane kontributin e vet, naten e diten,  me nderresa, me buke e me uje, me te gjitha”, rrefen per Radio Kosoven Hasan  Kamaj  nga ky  fshat, atebote zevendeskomandant i shtabit.

Oficeri  Gani Gjukaj, atehere komandant I shtabit me graden e  majorit me rastin e perurimit tha se:

„Ne ate kohe eshte ba krejt cka ka qene e mundur, duke sheruar nje numer tw madh te njerezve nga stafi mjeksor te cilet jane angazhu pa kursim duke kryer te gjitha sherbimet mjeksore qe kane mund te kryhen, pervec nderhyrjeve kirurgjike“.

Mjeket strellcian ne balle te misionit 

Oficeri Gani Gjukaj

Mjekwt te cilet  kane  vepruar ne  kete  ambulance  ushtarake  ishin  qe  te  gjithe  strellcjan, si: Smajl  Avdimetaj,  Rifat  Rabushaj, Xhavit  Rabushaj, Ramadan  Tahiraj, Sefedin Dautaj, Hedije  Malaj   si dhe dy motrat medicionale, Fatlume  Pajazitaj  dhe Agoneta Balaj.

„Ndersa, kontributin me te madh e ka dhene Smajl Avdimetaj, mjek specialist.Ate e kemi pas prane shtabit lokal te kembet mengjes e mbremje, per te ditur ne ka ndonje rast a jo?“,  thote  z.Kamaj.

Pervec  percjelljes se te plagosurve nga fronti i luftes ketu jane bere edhe vizitat e popullates civile prej fshatit Logje deri ne fshatin Skivjan, qofte me trajtim apo furnizim me barera , rrefen dr.Smajl  Avdimetaj,  i cili edhe pas 13 vitesh  kujton sfidat  neper  te cilat ka kaluar  ky staf  mjeksor per t’ iu  dale  ne  ndihme  luftetareve  t e lirise dhe  popullates  se  rrezikuar. 

Dr.Smajl  Avdimetaj

“Keto barera I kemi sjell nga Malisheva per me iu dal ne ndihme pacienteve. Materjalin ampular, infuzionet e mundshme I kemi dergu ne spitalin ushtarak ne Irzniq. Gjate kesaj periudhe kane frekuentu permbi 5,000 paciente. Une, si anetar i shtabit rajonal te kesaj bashkesie lokale kam qene i obliguar te bej kujdestari prej ores 8 te mbremjes dhe cdo mengjes te gjamia e Strellcit te Ulet ka qene e improvizume kujdestaria me prit nese po vjen ndonje i plagosur nga pjesa e eperme“, thote dr. Smajl Avdimetaj te cilit i kane ngel ne kujtese kater luftetare te Hereqit te plagosur ne vije te frontit,si dhe rasti i lagjes Dautaj ku nga bombardimet e Nato-s kater veta u plagosen per vdekje. 

Ne ambulancen ushtarake ne Strellc u trajtuan rreth 5,000 paciente

Ali Geci, atehere epror ushtarak,  ishte njeri nder te plagosurit te cilit iu afrua ndihma nga stafi i ketushem mjeksor.

Ali Geci

 „Me 28 nentor 1998, Smajl Avdimetaj ka dergu ilaqe permes njerezve dhe  m‘ka thane se cka t‘ iu duhen shtabeve une jam ne gjendje t‘ iu pergjigjem. Dhe kjo ishte nje mbeshtetje e madhe per Ushtrine Cliritare te Kosoves“.

Nje kontribut tjeter strellcjanet e dhane edhe ne strehimin e popullates nga komunat fqinje dhe ne mbeshtetjen e Ushtrise Clirimtare te Kosoves.

„Kontributi ka qene shume i madh. Miftar Zeqaj ka bere shpine kuzhine popullore. Gjedhin e pare e ka  pre Osmon Fetahu dhe ne e kemi qu ne kazerma me kazana me mish e buke, per cdo dite. Ali Kamaj me traktor te tij ka cu buke ne Prapaqan , e shume te tjere qe s‘ di si t’i vecoj se cdo banor i fshatit ka qene ne nje forme pjeswtar i Ushtrise Cliritare te Kosoves”, thote Hasan Kamaj.

Pllake perkujtimore per hir te mbamendjes kombtare

Kjo pllake perkujtiimore eshte shenje e te kaluares sone, shenje e lavdise dhe shenje e kontributit te jashtezakonshem qe ka dhene Strellci jo vetem ne kete lufte, tha kryetari I komunes Rasim Selmanaj, me rastin e zbulimit te kesaj pllake. Ndersa, venja e nje pllake perkujtimore ne balle te kesaj shtepie u jep ndjenje te mire te gjithe personazheve te athershme tw cilwt ishin pjesetar te ketij rrugetimi plot krajata dhe iu ben nder te gjitheve.

Rasim Selmanaj

 „Ne te gjitha etapat ky vend ka pas tradite, ka dhane shume, prandaj eshte mire qe pllaka te tilla po i vendosim ne vendin e merituar si gjurme te historise. Falenderoj te  gjithe ata mjek qe kane dhene nje kontribut te jashtezakonshem, i cili nuk ka qene lehte te ipet duke qene e sherbim te luftetareve dhe te popullates. Mirepo, nje falenderim i vecante shkon per pronarin e shtepise dhe familjen Gjukaj,  se vertet ka qene sakrifice dhe guxim qe ne ate kohe me u vu ne sherbim te luftes clirimtare“, tha kryetari Selmanaj.

„Per ne ky eshte nje satisfakcion qe ate qe e kemi ba te mos mbetet ne harrese. Kemi qene te rrezikuar cdo dite dhe asnje dite nuk ka kalu e qe nuk jane ba luftime ne kete treve“ ,thote dr. Avdimetaj.

Azem Gjukaj, pronar i shtepise,  eshte krenar per kontributin e familjes se tij ne sherbim te qeshtjes kombtare. Por, si i merguar tash e dy dekada ai mburret me faktin se shtepia e tij e ndertuar me djersen e mergimtarit i ka sherbyer qellimit me madhor duke u shnderruar nstrehe per sherimin e luftetareve te lirise!

Azem Gjukaj, pronari i shtepise 

  
„Une jetoj qe 27 vite ne Suedi. Por, kjo shtepi qe ishte simbol i fshatit me ben te ndjehem krenar qe kane pas mundesi t‘ plagosurit, civilet dhe ushtaret e luftes clirimtare te Kosoves te sherohen  dhe fale ndihmes se ofruar, disa prej tyre jetojne“,  thote Azemi, iniciativa e te cilit per ngritjen e kesaj pllake pas 14 vitesh te perfundimit te luftes ne Kosove gjeti perkrahjen e komunes se Decanit.

Sipas stafit mjeksor, ne spitalin ushtarak ne Strellc te Poshtem, gjate periudhes 24 maj-9 shtator 1998 kaluan mbi 5,000 paciente.

A ka aborte selektive mbi baza gjinore në Kosovë?

12 janar 2013, Dojce Vele, Një studim i OKB-së konfirmon, se në Evropë abortohet një numër gjithnjë e më i madh fetusesh femërore, duke konstatuar statistika alarmante veçanërisht në disa vende të Ballkanit.Studimi përmend edhe Kosovën si vend problematik. Por sipas ekspertëve në Kosovë, ndonëse njihet mendësia e preferencës për djem, shoqëria në përgjithësi dëshiron femijë të shëndetshëm pavarësisht gjinisë. 

Ajo është e bardhë, por jo fatbardhë. Rrathët blu nën sy shprehin vuajtjen e brednëshme që rritet dita ditës bashkë me djalin e saj pesëvjeçar, i cili sapo ka nisur të hedhë hapat e parë dhe ende s’flet. 

Por, ndonësë një djalë më zhvillim të vonuar,arritja deri te ai kishte shumë sakrifica,duke mos kursyer as metodat me primitive sic thotë„ për rrotullim mitre kah ana e djalit“me qëllim të ndryshimit  të vendimeve të paracaktuara tashmë nga nje fuqi jashtë saj.  Ndërsa para tiij, kjo zonje e cila nuk desh te identifikohej,nën presionin e burrit  kishte abortuar një foshnjë me bindjen se ishte vajzë.

 „Abortova, duke pranuar mendimit e burrit tim, i cili reagoi menjëherë, kur mjeku tha se është vajzë. Një mjek në Prishtinë tha se, e dallon shumë herët gjininë përmes ekos. Që në muajin e dytë…”.

Gjinia  dallohet tek në javën 16-të

Identifikimi i gjinise ne javen 16-te
(foto QKUK)

Një foshnjë e vrarë qysh në embrion, sepse është “vajzë”, ndonëse nuk dihej të ishte e tillë, sepse gjinia e fetusit mund të dallohet vetëm në javën e 16-të të shtatzanisë, thotë prof. Myrvete Paqarada, drejtore e Klinikes Gjinekologjike Obstetrike në Qendrën e Klinikës Universitare të Kosovës në Prishtinë. Ajo është e mendimit që raste të tilla duhet të ndiqen penalisht dhe mjekët përegjegjës duhet të përballen me forcën e lijgit.  Një mjek që pretendon ta dallojë gjininë qysh në muajin e dytë të shtatzanisë nuk është i ndershëm, thotë Paqarda, sepse “zhvillimi apo diferencimi i organeve gjenitale tek embrioni përfundon në javën e 13-të, ndërkohë që knstatimi me ultratinguj është i mundur vetëm n ëjavën e 16-të. Unë nuk e përjashtoj mundësinë se ka me siguri edhe mjekë matrapazë, por nga ana shkencore mund të garantoj, se nuk mund të bëhet identifikimi i gjinisë me atë metodë.” 

Paragjykimet rreth gjinisë mashkullore apo femërore janë të hershme dhe e kanë zanafilën qysh nga koha e bashkësive primitive. Më vonë, kushtet e vështira të jetesës në zonat rurale kanë bërë që të preferohet fëmija i gjinisë mashkulore, duke u nisur që nga ndarja e punës e deri tek aftësia për të kryer beteja, thotë sociologu Fatmir Qollaku: „Atëherë natyrshëm familja e ka përjetuar si humbje lindjen e vazjës dhe në një farë mënyre madje familjes i janë shprehur edhe ngushëllime kur ka lindur vajza me shprehje të tilla si: ‚A u mërzitët që lindi vajza’!?“ Sipas socialogut Qollaku, ndonëse kjo dukuri në ka qenë prezente në të shkuarën në shoqërinë kosovare, me proceset e integrimit dhe zhvillimin e përgjithshëm si dhe nga ndikimi i shumë faktorëve të tjerë, ka rënë dukshëm kjo dukuri.

Preferenca për foshnja të shëndetshme

Në familjen e Nysretit 47 vjeçar nuk ka ekzistuar ndonjëherë një mendësi e tillë, ai madje kujton, se kur i lindi vajza e dytë, që është sot 18 vjeç, nga gëzimi ka qerasur ekipin e personelit mjekësor që asisitoi në lindje.
Madje ai kujton edhe të atin, një bujk mendjehapur: “Kur lindi motra e tretë dhe unë isha djali i vetëm,xhaxhai  si baba i tre djemve i tha babait tim: ‘Bacë ngushëllime, ishallah e ke djalin, se t’u ba vajza e tretë!’ Babai shfryu i mërzitur e iu përgjigj: ‘Kështu thuhet kur vdes njeriu e jo kur lind … Shendosh gruaja!”‘

Prof.Pacarada,drejtoreshe e Klinikes Gjinekologjike ne QKUK

Preferenca më e madhe për djemtë dhe domodoshmëria për të pasur trashëgimtar mashkull në Kosovë është një fakt i vërtetuar, gjë që ka çuar tek lindje të vazhdueshme, martesat e shumëfishta deri në lindjen e djalit si dhe në përzgjedhjen e gjinisë gjatë riprodhimit invitro. Por kurrësesi aborti selektiv mbi bazë gjinore nuk mund të konsiderohet si dukuri shoqërore brenda një bashkësie të caktuar etnike në Kosovë. Në përgjithësi shumica dërmuese e familjeve dëshirojnë një foshnje të shëndetshme, pavarësisht nga gjinia, pohojnë ekspertët: “Fatkeqësisht edhe në Kosovë, ashtu si në vendet e tjera në tranzicion ekziston aborti si metodë e planifikimit familjar, formë kjo e gabuar, sepse aborti është një ndërhyrje shumë serioze. Por nuk mund të thuhet, se në Kosovë bëhen aborte selektive, kur gjinia është femër, kjo nuk qëndron. Kjo është propagandë dhe nga përvoja ime shumëvjeçare mund të them, se asnjëherë nuk ka ardhur ndokush të më thotë ‚hiqma këtë fëmijë, sepse e kam vajzë’, Jo!“, thotë profesore  Paqarada.

Selekstimi gjinor mendësi e së shkuarës

Një studim i OKB-së konfirmon, se në Evropë abortohet një numër gjithnjë e më i madh fetusesh femërore, duke konstatuar statistika alarmante veçanërisht në disa vende të Ballkanit. Por sipas ekspertëve në Kosovë, ndonëse njihet mendësia e preferencës për djem, shoqëria në përgjithësi dëshiron femijë të shëndetshëm pavarësisht gjinisë.

Prof.Fatmir Qollaku,sociolog

Sociologu Fatmir Qollaku është i prerë në mendimin e tij, se mendësi të tilla shoqëria kosovare i ka tejkaluar prej kohësh: „Mendimi im është i prerë: dukuria i ka rrënjët e hershme në pragjykimet e jetës rurale dhe konceptit të barrikaduar në provincë, por në mënyrë të natyrshme procesi emancipues dhe socializues e ka bërë të vetën. Edhe nëse ka raste të tilla, kjo kurrësesi nuk mendoj, se është dukuri e përhapur në masë, por ndodh vetëm prej paragjykimeve të mëhershme.“

Mbi bazën e ligjeve në fuqi në Republikën e Kosovës aborti legal është i lejueshëm deri në javën e dhjetë të shtatëzanisë dhe në javën e 16-të vetëm në raste të jashtëzakonshme si dhe në raste të përdhunimeve apo incesteve familjare. Në klinikën Gjinekologjike Obstetrike përgjatë vitit të kaluar janë kryer 67 aborte, shumë më pak krahasuar me një vit më parë, por asnjëri nga abortet s’ka pasur bazë seleksionin gjinor. Ndërsa,sipas dr.Paqarada, nga 11.274 foshnja e lindura në vitin 2012,  6.122  ishin foshnje meshkuj, prej të cilëve 156 kanë lindur të vdekur dhe 5.152 femra, prej të cilave 71 kanë lindur të vdekura.