Larmia e këngëve, valleve dhe veshjeve të ansambleve të trojeve shqiptare, të cilat prezantoheshin me  kulturën e viseve prej nga vinin, përbënte një mozaik trashëgimie kulturore të ruajtur ndër shekuj. Sepse, thotë Naim Prelvukaj nga fshati Martinaj i Plavës:

„Popujt që kane një kulturë, ruajne me fanatizëm vlerat trashëgimore të historisë së popullit të vet. Une e pergezoj ate popull qe e ruan kulturen e gjashte shekujve te nje simboli kombtar, përkundër përpjekjeve që t´na i zhdukin gjurmët nga thesaret e kulturës e të historisë së të parëve tanë, që nga varret. Thuhet se Rrafshi  i Duakgjinit eshte kroi u burimeve te tradites se mikpritjes dhe te kultures shqiptare e ne vecanti fshati Isniq. Dhe, une  ndjehem me se i lumtur e i kenaqur, dhe ju jam mirenjohes  te gjithe vellezerve dhe motrave te ketij fhasti, qe kane bere nje pergatitje te cilen po ta kisha edhe leksikun me te begtashem te ate Fishtes, nuk do te dija te shpreh mirenjohjen ndaj kesaj mikpritjeje”.

Naim Prelvukaj, me 1999 ishte koordinator I vetem I logjistikes se luftes se Kosoves, ne Mal te Zi, per zonen e kufirit shqitparo-shqiptar.

 “Pata fatin qe te hy edhe ne Kullat ku jane sjell vendimet me te medha. Dhe, meqe edhe une kam prejardhje prej nje kulle te tille, kulles se Metes se Bardhjave ne Martinaj, une u ndjeva sikur te isha ne ate legjenden e moteve te kaluara ku jane pru vendimet me te denja per ekzistencen  kombtare, ku kane dalur koloset e mbrojtjes dhe te rezistences. Dhe sot, ne Kullen e Osdautajve u ndjeva si ne btoen e legjendave. Mikpritja e bashkekombasve nga Isniqi dhe nga viset tjera, ishte vellazerore. Ndersa, prekes ishte takimi me prinderit e atyre qe une kisha pasur rastin Te Kulla e Osdautaj t´i terheq si viktima, kur kishin ra ne altarin e lirise. U takova me ata qe kisha perjetuar ditet me te hidhura te nje eksodi, te nje debimi qe bene forcat repsresive serbe dhe ato miltirae, te cilat tentonin te na poshterorni per te pushtuar cdo gje qe ishte shqiptare. Keshtu qe, mund te them se kisha ndjenje kenaqesie, sa emocioni, sheshhere edhe e vajet, u gershetuan te gjitha ndjenjat njerezore u gershetuan ne mua, me kete takim ne fshatin Isniq dhe ne Rrafshin e Dukagjinit”.

Në vitin 1999, kur Kosova po zbrazej dhe po digjej, një pjesë e karvaneve shqiptare gjeti strehë edhe në shtëpitë bujare të Malësisë. Nëntë vjet pas, ata që i bashkoi mjerimi, tashmë kënga e vallja i ka mbledhur tok.

 “Ne shenje perkujtimi te te gjithe ketyre, per cdo vit tubohemi here ne Tuz, here ne Plave e Guci, here ne Rozhaje e here ne Peje, ku mbahet per here te dyte. Ndersa kesaj radhe, edhe Isniqi ishe nikoqir i gjithe kesaj per pritjen e malsoreve te cilet erdhen ne kete mes dhe u munduan qe t´i perkujtojme ato caste te cilat asnjeherw nuk duhet harruar. Prandaj, kultura duhet te kultivohet sa me shume dhe te dihet se kjo eshte muzike e jona, kjo eshte valle jona, kjo eshte veshja jone e gazmendi yne. Nuk jemi “rep” e “rok”-e, por te identifkohemi me shenjatz tona qe na i kane lane gjysh e stergjysh e i kemi sjell ketu deri me sot-rrefen Vesel Nikci, valltar i ansamblit “Rugova”, nga Peja.

“Kemi ardhe t´jemi se bashku me shqiptaret, sepse s´po mund te rrime ma vetem! Na kane nda padrejtesisht...E kshtu, po kemi qejf te gjithe me u bashku ne nje vend-thote profesor Regjep Abazi, kryesues I grupit muzikor “Shpëtimi”, nga Medvegja, i cili ne Isnqi vie per here te pare.

“Ne Peje kam qene disa here dhe sa here qe vi, me duket me bukur. Por, Isniqi qenka me i bukur se Peja, per arsye se ketu pamë njerëz të mrekullueshëm, mikpritës, bujar e punëtorë. Tri karakteristika që unë I çmoj shumë”.

 Por, sa kane hapesire shqiptaret e Medvegjes te plasojne vlerat e trashegimise kulturore ne Serbi?                                                                                                                     Ansambli autokton "Rugova"

“Ne Medvegje pak. Ne Kosove  ekendej, cdokund, deri ne Vlore...Kemi nje grup  te vogel te cilin e quajme Grupi Folklorik “Shpetimi”, nje emer emblematik per Medvegjen, me te cilin i mbajmte te gjitha aktivitetet. Do ishte fat qe e ardhmja te na bej nje ansambel prej atij grupi, sepse gjerat e medha dikur kane qene te vogla. Na mban kjo shprese”!...

Haxhi Rrahman Lajçi, nga treva e Rozhajës.

“Jam ardhe per me ua urue ma s´pari pamvaresine. Athere, jom ardh me i pa trojet e Isniqit. Ky vend osht i bekuem, sepse prejse ekziston e deri ne dite te sodit, ka pas gjin qe kane dite me e marre pushken kur a nevoja, me i pajtua  njerezit kur a nevoja...Tetana akcionet e Dukagjinit jane marre n´kte Isniq. Une jam kone shume here n´Isniq dhe ua kam lane amanet bijave tona: gjithsecila me i ba ma s´paku nga shtate femije; me e rujt vesha; me u rujt mbatha; me u rujt gjuha; me u rujt tradita; me u rujt bukedhenja dhe me u rujt besa! Prej qetuhi tetana kane burua ma heret e tash brezat e ri, kudo jane shiptare n´kte toke, duhet me i marre. Une muj me thone se, perzmerisht jam shume i kenaqun dhe me ju falenderua ne mikpritje. Dhe, e kam vertetua ate qe e kam dite per tane jeten, se Isniqi o kane ven i trunit, ven i pleqnise, ven i trimnise.”     Grupi Muzikor "Shpetimi", nga Medvegja 

Rrahman Jasharaj, zëdhënës i Shoqatës Vwllazwrore Kosovë-Malwsi, ”Martin Dreshaj”, organizatore e Manifestimit, “Zeri i Vellazerise 2008”:

“Sivjet, ne fshatin Isniq, u lidhen ura te reja miqsie ne mes te ketij fshati dhe fshatrave te Malesise. Eshte dhene nje program i perbashket kulturoro artistik. Malesia sivjet ishte me “Shqiponjat” dhe vertet kane arritur te prezantojne folklorin burimor te asaj ane, ne menyren me te pelqyer per publikun. E vecante ishte edhe nje dreke tradicionale e fshstit per malsoret dhe karakteristike ishte ajo bashkebiseda e thjeshte, pa protokol”.

Shpalosja e trashegimine kulturore në këtë turne vëllazëror, për insiqasit është një ditë e shënuar:

“Trashegimia kulturore asht ruajt gjithmone ne Isniq, ne te gjitha aspektet. Sigurisht qe vlerat e sjellura nga malesoret nga Tuzi dhe viset e tjera, per ne jane te mireseardhura dhe na sollen nje gezim te madh. Sepse, trashegimia tek ne asht ruajtur e vleresuar gjithmone”-thotë isniçasi, Malë Balaj. Ndërkohë që kusheriri I tij, Xhevat Balaj, me banim në Zvicër tash e 19 vjet, shpalos emocionin e tij:

“Osht ndjenje shume e vecnat, sidomos kur i presim keta vellazen qe po perjetojne vuajtjet qe i kemi perjetu edhe na. Per kta me vrajne shpirtrisht! Kisha pas deshire me ju thane te gjitheve qe mos t´i harrojme vlerat tona kaq te bukura e te cmueshme, qe mos ta harrojme kulturen topne dhe traditen, se qekjo do t´na mbaje gjalle sa t´jemi! Une per vete, si ta degjoj muziken shqiptare me kaplojne emocioetn e dobesohem. E, tash na ka ardhe dita me i gezue te gjitha. Ua uroj pavaresine te gjitheve. Inshallah more Zot, bahet

Zvicra e dyte! Kam qejf Kosova me qene Zvicra ne Ballkan. Jetoj me ate mendim!”

Por, jo te gjithe shqiptaret e shperndare anembane globit, jane keshtu te flakte per atdheun. Shumica sish, duke emituar kulturat e huaja, nuk jane me as te tjeret as vetvetja. Per te tillet, Xhevat Balaj ka nje porosi:

 “Une kam tre djem dhe prej klases se trete fillore, ua kam ba pagesen per mesim ne shqip. Dhe, apeloj tek te gjithe, mos t´iu dhimbsen 200 franga apo euoro per femijet, qe te mos e harrojne gjuhen. Le te punojne prinderit me ta, le t´ua tregojne traditat e stergjysherve tan, trimerine e vuajtjet, se ai femije qind per qind nuk do ta harroje vendlindjen dhe do te kthehet ne kete Kosove...E inshallah, do Zoti e kthehemi sa ma shpejt!”  

Ne manfiestimin “Zeri i Vellazerise 2008”, me ane te te cilit cdo vit perkujtohet ekzodi kosovar, ansambli folklorik  “Shqiponja” nga Malësia e Madhe

prezantoi foklorin dhe veshjen kombtare te kesaj treve. Grupi folklorik  “Shpetimi” nga Medvegja, u prezantua me tri kenge te percjellura me

 veglen me te vjeter shqiptare, kavallin, me fyellin e bariut dhe me sharki e cilfteli. Ansambli  “Rugova”, si mysafire u prezantua  me vallet 

autoktone rugovase. Ndersa, ansambli “Mehmet Riza”, nga Isniqi, u paraqit vetem me tri pike artisike, per t´i dhene kohe pasdite edhe 

shfaqjes se drames “Engjelli I lugjeve te verdha”, I pergatitur nga Grupi i Drames se Shkolles Fillore, “Isa Boletini”, ne Isniq.

ansambli folklorik “Shqiponja” nga Malësia e Madhe prezantoi foklorin dhe veshjen kombtare te kesaj treve. Grupi folklorik “Shpetimi” 

nga Medvegja, u prezantua me tri kenge te percjellura me veglen me te vjeter shqiptare, kavallin, me fyellin e bariut dhe me sharki e cilfteli. 

Ansambli  “Rugova”, si mysafire u prezantua me vallet autoktone rugovase. Ndersa, ansambli “Mehmwt Riza”, nga Isniqi, u paraqit vetem 

me tri pike artisike, per t´i dhene kohe pasdite edhe shfaqjes se drames “Engjelli I lugjeve te verdha”, I pergatitur nga Grupi i Drames se 

Shkolles Fillore, “Isa Boletini”, ne Isniq.

 “Insiqi e ka nje tradite te trashegimiae kulturore dhe jo vetem Isniqi, por ne krejt territorin e komunes se Decanit,  trashegimia kulturore ka nje vend te merituar. Njerezit interesohen vetvetiu qe sa me teper t´i ruajne reliktet e kesaj kulture. E kete e shton edhe me shumw, bashkepunimi me vellezerit nga trojet tjera shqitpare- thote drejtori i kesaj shkolle, Miftar Hakaj.

Perderisa në kullën e Osdautajve në Isniq, ne muzeun e se ciles ruhen reliktet e vjetra, si dehsmia me e mire e historise sone te lashte, ne odat isnicase u perkujtua serish historia e së kaluarës dhe qëndresës shekullore te kullave tradicionale të Dukagjinit. Tradita e mikpritjes në keto oda u përsërit edhe sot, me mikpritjen shqiptare: ”Bukë e kripë e zemer”.

„Asht shtru nje dreke simbolike, m eushqim tradiconal, buke e kripe e zemer!“-thote Rame Balaj nga familja nikoqire.

„U kthyem perze buke e djathe e turrshi, e mish oriz e tespishte te mocme edhe flia e krejt         Insert nga drama "Engjelli i Lugjeve te Verdha"          senet jane kthye-njofton lokja Mahie Sokol Balaj.

Oda e Misin Bales eshte  njera nga te dy odat te cila kesaj radhe hapen dyert per mysafiret e trojeve te hartes se vjeter.

“Sot m´kane ardhe miqte e mi ma t´dashur. Kjo eshte nje ure vellazerore per te gjithe qe kane qene te pranishem ne fshatin tone. Jemi krenar se, Isniqi ka qene, asht dhe mbetet ure lidhese me te gjitha trojet shqiptare, kudo qe jane”-thtoe Rame Balaj nga kjo familje.

Perderisa ne oden e Misin Balaj, prej se ciles doli Isa Boletini per te shpalur pavaresine e Shqiperise, ne bashqen e Sokol Balajt rrethuar me mure te larta, feja, kombi dhe historia e atdheut identifikohen me simbole te kalitura neper hapesiren e truallit. Lokja Mahije na shpien neper te:  

“Atje eshte hona me yllin, se jam ne fe te muslimonit. Ketu osht harta e Kosoves. Ketu e kam Brahim Rugoven se Rugova ma ka dhane pavaresine, poo! Se, ai e ka njofte krejt boten, se per kta te tjeret kurre ti as une s´ishim ardhe qetu. Se, prej si e ka nu qat shall, o munu per kete popull shiptar. Thaci e ka shpall, faliminers...Ja kemi dhone te drejtat se, se        Ne oden e Shpend Balajt   kish shpall hic! E, ktu jane rremat e Rugoves. Ai pavaresine        e ka lyp ma s´pari se krejt familja i ka shku prej serbit!”

Ne krye te rrugices qe con te stani i drunjte prane bredhit, valojne krahas tre flamuj.

“Ketu osht bajraki i Kosoves. Ky asht bajraku i UCK-se, si m´kane luftue djemt e Kosoves e i kam ne toke, ma shume pa i gjet...E ktu e kam bajrakin dardan te Rugoves!”

Por, megjithese ne fshatin Isniq kultura dhe tradita zene nje vend te vecante, Regjep Maksutaj ka nje brenge:

“Me keqardhje them se traditat jane ne zhdukje e siper, e posaqerisht muzika eshte ne nje kolaps te vertet. Une kur e kam reklamu manfiestimin, kam thane: “Ejani dy ore ta bejme pa “tallava”. Vet fakti se programi zgjati mbi dy ore dhe per pubikun mbeti i fresket, fillim e fund, jep te kuptosh se publiku eshte i uritur per kengen e mirefillte shqipe dhe tingullin kumbues te instrumenteve popullore. Ketu, sipas mendimit tim, fajtor kryesor jane institucionet qe aspak nuk ju jepet rendesi. Eshte nje fatkeqesi e madhe sepse po shuhet edhe talenti. Posaqerisht, Rrafshi i Dukagjinit ka nje brume te mirefillte”.

Naim Prelvukaj, terheq vemendjen e institucioneve:

“Mbi te gjtiha duhet qe ne menyre institucionale, ligjevenesit shqiptar t´i mbrojne keto vlera te trasheguara. Lokja Mahije te harta e Kosoves  Sepse, ne baze te ketyre vlerave do te identifikohemi se jemi origjinaliteti i vjeter i popujve indo-evropiane, qe na deshmon se jemi nje popull me nje kulture te lashte qe kemi trasheguar, edhe perkunder te gjitha perpjekje te na i zhdukin gjurmet qe nga varret e thesaret kutlrues dhe historise e te mbetjeve te te apreve tane. Lipset nje ligj i perbashket qe ruan vlerat kombtare. Keto objekte nuk duhet te lihen vetem ne meshiren e forcave ekonomike te individeve, se dihet baza jone...”

Ne fund, karvani i ansambleve vazhdoi rrugëtimin për në Prekaz, per te shpalosur e pasura të trashëgimisë kulturore shqiptare; aty ku u ndez shkendia e pare e luftes se Kosoves per liri...

Ajete Beqiraj, Radio Kosova