Derdhja e furishme e ujit nga gjiri I shkėmbit, ju mjaftoi pesė speleologėve sllovakė(J. Smoll, L. Ockaik, P. Holubek, J. Klesken and J. Vykoupil)qė tė nxirrnin nė pah gjithė magjinė qė fshihej nė kėtė shpellė tė Grykės sė Rugovės. Juraj Sunjog, speleolog sllovak, sjell rrėfimin autokton:
“Vizita e parė nė kėtė shpellė u bė nė vitin 1992, nga sllovaku, Jan Smoll I cili bashkė me shokėt e tij, me biēikleta po kalonin kėndejpari pėr njė ekspeditė hulumtuese, nė Maqedoni. Derdhja e vrullshme e ujit, e pamundėsoi hyrjen nė shpellė. Por, pas njė viti, ata u rikthyen dhe zbuluan gjysmėn e parė tė korridoreve tė shumta tė shpellės”.
Shpella “Gryka e madhe”, gjėndet tetė kilometra larg qytetit tė Pejės
nė anėn e majtė tė Grykės sė Rugovės, nė thembėr tė njė shkėmbi 350 metėrsh.
Gjatėsia e korridoreve tė zbuluara deri mė tani ėshtė 1800 metra, lartėsia,
296 metra ndėrsa thellėsia, 14 metra. Ekspedita e pėrbashkėt e rreth 30
speleologėve u pėrqėndrua pikėrisht nė kėtė shpellė si dhe nė Shpellėn e
Radacit, ku pėr njė javė u punua nė zbulimin e korridoreve tė reja si dhe
nė matjet pėr pėrpilimin e njė harte digjitale. Nė ekspeditėn e pėrbėrė
nga 17 speleologė nga Sllovakia dhe 7 nga Bullgaria, bėnin pjesė edhe 6
speleologė nga Kosova. Fatos Katallozi, ėshtė koordinator I shoqatės sė
speleologėve “Aragonit”, nė Pejė.
“Nė Rajonin e Pejės, nė Bjeshkėt e Nemura, prej viti 2002 kemi hulumtuar 40-45 shpella. Kėto dy shpella, pėr momentin janė mė tė mėdhatė nė Kosovė. Mirėpo, “Gryka e Madhe”, ėshtė njė ndėr mė tė mėdhatė nė Ballkan. Ndėrsa pėr nga lartėsia ėshtė nė mesin e 12-tė me tė lartave nė botė, sepse kjo shpellė shkon sė larti.”.
Gadishulli Ballkanik e ka faunėn mė tė pasur tė shpellave. Ndėrsa, Kosova nuk pėrbėn pėrjashtim, thotė Bojan Petrov, biospeleolog nga Muzeu Natyror I Shkencės dhe Historise, nė Sofje tė Bullgarisė:
“Ėshtė herė e parė qė vi nė Kosovė dhe ende nuk e di ku-ēka jeton. Por, vetėm nga Shpella e Radacit dhe nga Gryka e Madhe, kam pėrzgjedhur mbi 50 lloje gjallesash. Aty ka lakuriq, merimanga, flutura, krimba, disa prej tė cilave ende janė tė reja pėr shkencėn.” Shpella "Gryka e madhe" (Fot.Aragonit)
“Shpella e Voronjės” nė Ukrainė, ėshtė shpella mė e thellė nė botė, me 2195 metra thellėsi. Teodor Kisimov, 33 vjeē, nga Ruse e Bullgarisė, I cili nė njė ekspedite hulumtuese tė kėsaj shpelle kaloi 80 ditė nė nėntokė, tashmė ėshtė pjesė e ekspeditės hulumtuese, nė Kosovė.
“Te Gryka e Madhe ėshtė ndryshe, sepse korridoret e saj shkojnė deri nė 300 metra lartėsi. Kjo shpellė ėshtė mė unikja nė Ballkan, prandaj edhe jemi kėtu pėr tė zbuluar galeri e dalje tė reja megjithėse ngjitja sė larti e vėshtirėson punėn, sepse pėrveē domosdoshmėrisė tė jesh speleologė, duhet tė jesh edhe alpinistė, poashtu”.
Ekspedita e speleologėve sllovakė, bullgarė dhe kosovarė, e filluar me 26 janar, pėrfundoi sot, me 4 shkurt 2008.
Ajete Beqiraj, Dojce Vele & Blue Sky
